Wat wordt er van bedrijven verwacht?

In België kunnen bedrijven verschillende juridische vormen aannemen, elk met hun eigen verantwoordelijkheden en aansprakelijkheidsniveaus.

Volgens het Belgische Wetboek van Vennootschappen en Verenigingen wordt een bedrijf als Belgisch beschouwd - en onderworpen aan de Belgische wet - als zijn maatschappelijke zetel (statutaire zetel) zich in België bevindt. Dit adres, vermeld in de statuten en gepubliceerd in het Belgisch Staatsblad, bepaalt de nationaliteit en de wettelijke vestigingsplaats van het bedrijf.

Voor belastingdoeleinden kan echter ook rekening worden gehouden met de plaats van werkelijke leiding en controle ("werkelijke zetel"). De Belgische fiscus kan ook de benadering van de "werkelijke zetel" hanteren, waarbij wordt beoordeeld waar de centrale leiding en controle van een bedrijf effectief worden uitgeoefend. Een bedrijf dat wettelijk in het buitenland is opgericht, kan nog steeds worden behandeld als een Belgische fiscale inwoner als de belangrijkste managementbeslissingen en de dagelijkse controle in België plaatsvinden.

Organisaties zonder rechtspersoonlijkheid

Hieronder vallen ook partnerschappen en andere verenigingen. Hoewel ze geen formele juridische entiteiten zijn, kunnen ze toch verantwoordelijk worden gehouden voor nadelige gevolgen voor mensenrechten die voortvloeien uit hun activiteiten. Oprichters van dergelijke entiteiten zijn persoonlijk en gezamenlijk aansprakelijk, ongeacht of de organisatie al dan niet een winstoogmerk heeft.

Organisaties met rechtspersoonlijkheid

Dit zijn zowel organisaties met als zonder winstoogmerk.

Organisaties met winstoogmerk

Volgens het Belgische Wetboek van Vennootschappen en Verenigingen wordt een vennootschap opgericht door middel van een contract tussen twee of meer mensen die overeenkomen iets van waarde bij te dragen - zoals kapitaal, goederen of diensten - om een nieuwe rechtspersoon te vormen. Het doel van deze entiteit is het nastreven van de doelstellingen die zijn vastgelegd in haar statuten, met de intentie om directe of indirecte financiële voordelen te verschaffen aan haar aandeelhouders of partners.

Organisaties zonder winstoogmerk

Deze zijn gestructureerd om publieke of sociale belangen te dienen, niet particuliere winst. De belangrijkste types zijn:

• VZW - vereniging zonder winstoogmerk: Verenigingen gevormd door ten minste drie personen met een niet-commercieel doel (bijv. sport, cultuur, belangenbehartiging).
• Stichtingen: Opgericht door een of meer oprichters die activa overdragen om filantropische doelen of doelen van algemeen belang na te streven. Ze hebben een bestuur maar geen leden. Winsten moeten opnieuw worden geïnvesteerd in de missie van de stichting. Sommige stichtingen zijn openbaar, opgericht bij koninklijk besluit en beperkt tot specifieke doeleinden zoals wetenschappelijk, cultureel of humanitair werk.

Grotere bedrijven en entiteiten van openbaar belang

Grote of beursgenoteerde bedrijven hebben te maken met strengere verwachtingen, vooral als het gaat om transparantie op het gebied van duurzaamheid en mensenrechten. Van hen wordt met name verwacht dat ze niet-financiële informatie rapporteren, zoals hun prestaties op het gebied van mensenrechten en milieu.

Het Belgisch Wetboek definieert een beursgenoteerd bedrijf als een bedrijf waarvan de aandelen openbaar worden verhandeld op een gereglementeerde markt.

Bedrijven die van algemeen belang worden geacht — bijvoorbeeld bedrijven die actief zijn in de energie-, water-, post- of transportsector — hebben ook uitgebreide rapportageverplichtingen en worden geacht hoge standaarden van verantwoord gedrag aan te tonen.

Bedrijfsgrootte en classificatie in België

Verplichtingen voor bedrijven kunnen variëren afhankelijk van hun grootte. In België worden bedrijven typisch als volgt geclassificeerd:

Grote bedrijven

Een bedrijf wordt als groot beschouwd als het gedurende twee opeenvolgende boekjaren meer dan een van de volgende drempels overschrijdt:

• Meer dan 50 voltijdse werknemers
• Jaarlijkse omzet van meer dan € 9 miljoen
• Balanstotaal hoger dan € 4,5 miljoen

Een bedrijf wordt ook als groot geclassificeerd als het beursgenoteerd is, ongeacht de grootte.

Voor moederbedrijven worden deze drempels beoordeeld op geconsolideerde basis, wat betekent dat ze de cijfers van dochterondernemingen en gelieerde entiteiten moeten omvatten.

Kleine en middelgrote ondernemingen (kmo's)

België definieert kmo's volgens het Wetboek van Vennootschappen en Verenigingen en voor boekhoudkundige en fiscale doeleinden.

Een bedrijf wordt beschouwd als een kmo als het niet meer dan één van de volgende criteria overschrijdt:

• 50 voltijdse werknemers
• € 9 miljoen omzet
• Balanstotaal € 4,5 miljoen

Deze classificatie omvat zowel kleine als middelgrote ondernemingen.

Micro-ondernemingen (kmo's)

In België worden micro-ondernemingen gedefinieerd als een specifieke subcategorie van kmo's aan de hand van drempels die zijn vastgelegd in de Belgische wetgeving inzake bedrijfsboekhouding.

Een bedrijf wordt beschouwd als een micro-onderneming als het niet meer dan één van de volgende drempels overschrijdt:

• 10 voltijdse werknemers
• Jaarlijkse omzet (exclusief btw) van € 900.000
• Balanstotaal van € 450.000

Recente veranderingen en aanpassing aan de EU

Deze bijgewerkte drempels zijn van kracht voor boekjaren die beginnen op of na 1 januari 2024, na de implementatie door België van de Gedelegeerde Richtlijn (EU) 2023/2775 van de EU, aangenomen in maart 2024. Deze richtlijn actualiseerde de financiële drempels die worden gebruikt om bedrijven te classificeren onder de boekhoudregels van de EU, met name voor het definiëren van micro-, kleine en middelgrote ondernemingen.

Bijgevolg zijn de Belgische en EU-definities nu op elkaar afgestemd voor boekhoudkundige en financiële rapporteringsdoeleinden. Deze afstemming strekt zich echter niet uit tot alle gebieden. EU-aanbeveling 2003/361/EG bijvoorbeeld, die wordt gebruikt om te bepalen of kmo's in aanmerking komen voor financiering, beleidsvrijstellingen en wettelijke kaders, hanteert nog steeds oudere drempels voor omzet en balanstotalen. Zie bijvoorbeeld EU Commission Recommendation 2003/361/EC of 6 May 2003 concerning the definition of micro, small and medium-sized enterprises (Text with EEA relevance) (notified under document number C(2003) 1422).

Bedrijven kunnen invloed hebben op vrijwel alle internationaal erkende mensenrechten. Hun betrokkenheid bij mensenrechtenschendingen kan niet alleen het gevolg zijn van hun eigen acties (of nalatigheden), maar ook van die van hun zakenrelaties. Volgens de UNGP's kan een bedrijf:

• Schade veroorzaken door haar eigen activiteiten, bijvoorbeeld door arbeidsrechten te schenden, discriminerende praktijken toe te passen of het milieu van lokale gemeenschappen te vervuilen.
• Bijdragen aan schade door het faciliteren of vergroten van het risico op effecten veroorzaakt door een zakenpartner - bijvoorbeeld door leveranciers onder druk te zetten om onrealistische productiedeadlines te halen die resulteren in buitensporig veel overwerk of onveilige werkomstandigheden.
• In verband worden gebracht met schade door haar producten, diensten of zakelijke relaties - bijvoorbeeld als een financiële instelling een lening verstrekt aan een klant en het gefinancierde project resulteert in gedwongen uitzettingen of arbeidsmishandeling, ondanks eerder overeengekomen mensenrechtenstandaarden.

Dit onderscheid is belangrijk omdat het bepaalt wat er van bedrijven wordt verwacht in termen van verantwoordelijkheid en reactie:

• Wanneer een bedrijf een nadelig gevolg veroorzaakt, wordt er van het bedrijf verwacht dat het actieve stappen onderneemt om de impact te stoppen of te voorkomen en voorziet in of meewerkt aan herstel voor getroffen personen.
• Wanneer een bedrijf bijdraagt aan een nadelig gevolg, wordt van het bedrijf verwacht dat het zijn bijdrage stopt of voorkomt en zijn invloed aanwendt om de resterende impact zo veel mogelijk te beperken, en voorziet in of meewerkt aan herstel voor getroffen personen.
• Wanneer een bedrijf via zijn activiteiten, producten of diensten direct verbonden is met een nadelig gevolg (zonder het te veroorzaken of eraan bij te dragen), wordt van het bedrijf verwacht dat het zijn invloed gebruikt (of vergroot) om de verantwoordelijke partij te beïnvloeden om de schade te voorkomen of te beperken. Als dat niet haalbaar blijkt, kan het nodig zijn om te overwegen de zakelijke relatie te beëindigen. Een dergelijke beëindiging moet op verantwoorde wijze worden uitgevoerd, rekening houdend met de mogelijke gevolgen voor de mensenrechten van terugtrekking - vooral voor werknemers of getroffen gemeenschappen. Hoewel het bedrijf in dergelijke gevallen misschien niet verplicht is om rechtsmiddelen te bieden, moet het toch de relatie beoordelen en passende stappen ondernemen om te voorkomen dat het in de toekomst betrokken raakt bij soortgelijke schade.

Deze categorieën - veroorzaken, bijdragen aan en verbonden met - moeten niet worden gezien als starre hokjes. In de praktijk valt de betrokkenheid van bedrijven bij mensenrechtenschendingen vaak binnen een spectrum, met overlappingen en grijze gebieden. Om de verantwoordelijkheid van een bedrijf te begrijpen, is een zorgvuldige beoordeling nodig van hoe de schade is ontstaan, wat het bedrijf wist of had moeten weten en welke acties het heeft ondernomen of heeft nagelaten te ondernemen als reactie. Hoe meer een bedrijf bekende risico's mogelijk heeft gemaakt, heeft aangemoedigd of heeft nagelaten op te treden, des te groter is waarschijnlijk de verantwoordelijkheid.

De kernverantwoordelijkheid is 'geen schade berokkenen'. In de praktijk betekent dit dat bedrijven ervoor moeten zorgen dat hun activiteiten en waardeketens geen negatieve invloed hebben op mensenrechten of de planeet. Deze verantwoordelijkheid is echter niet passief. Van bedrijven wordt verwacht dat ze proactieve stappen ondernemen om vast te stellen waar hun activiteiten of zakelijke relaties schade kunnen veroorzaken, deze risico's voorkomen of beperken en eventuele nadelige gevolgen aanpakken.

Zowel de UNGP's als de OESO-richtlijnen benadrukken dat bedrijven deze verantwoordelijkheid moeten formaliseren door een publieke toezegging om mensenrechten te respecteren. Meestal gebeurt dit in de vorm van een mensenrechtenbeleid, een verklaring waarin het engagement van het bedrijf om internationaal erkende mensenrechtenstandaarden na te leven wordt uiteengezet en waarin wordt beschreven hoe dit engagement zal worden geïmplementeerd. Er bestaan nuttige bronnen, zoals de Guide on How to Develop a Human Rights Policy van de UN Global Compact, waarin staat dat een effectief mensenrechtenbeleid het volgende moet omvatten:

• Een duidelijk engagement uitdrukken om alle internationaal erkende mensenrechten te respecteren.
• Uitleggen hoe het bedrijf dit engagement in de praktijk zal brengen — bijv. bestuur, verantwoordingsplicht en integratie in de bedrijfsactiviteiten.
• Verwachtingen stellen aan zakenpartners en belanghebbenden en duidelijk maken dat respect voor mensenrechten deel uitmaakt van de manier waarop het bedrijf zaken doet.

Een engagement op papier is echter niet genoeg. Bedrijven moeten ook de daad bij het woord voegen door effectieve HRDD-processen in te voeren (zie Instrument 8). Een HRDD-proces is een doorlopend proces voor het identificeren, beoordelen, voorkomen, beperken en verantwoorden van de manier waarop ze omgaan met feitelijke en potentiële gevolgen voor mensenrechten. Belangrijk is dat HRDD verder gaat dan de eigen activiteiten van een bedrijf en ook de zakelijke relaties in de waardeketen omvat.

De bedrijfsverantwoordelijkheid om mensenrechten te respecteren geldt voor alle activiteiten van een bedrijf, ongeacht waar ze plaatsvinden. Dit betekent dat bedrijven niet alleen moeten kijken naar de gevolgen voor de mensenrechten in hun eigen land, maar ook in andere landen waar ze opereren, goederen inkopen of zakelijke relaties hebben. Onder de UNGP's is de verantwoordelijkheid wereldwijd in omvang: van bedrijven wordt verwacht dat ze HRDD toepassen in hun hele waardeketen, inclusief dochterondernemingen, leveranciers, aannemers en andere partners in het buitenland. Deze extraterritoriale dimensie is vooral relevant voor bedrijven met wereldwijde activiteiten en waardeketens.

Belangrijk is dat wettelijke kaders zich ook ontwikkelen om deze verwachting te weerspiegelen. Zo legt de CSDDD bindende due diligence-verplichtingen op het gebied van mensenrechten en milieu vast voor zowel EU-bedrijven als niet-EU-bedrijven met een significante aanwezigheid op de EU-markt, en verplicht zij hen om due diligence-onderzoek uit te voeren voor al hun wereldwijde activiteiten en waardeketens. Bedrijven kunnen aansprakelijk worden gesteld voor schade aan mensenrechten of het milieu die zich buiten de EU voordoet, zoals schade die wordt veroorzaakt door overzeese leveranciers of dochterondernemingen.

Bedrijven kunnen via hun activiteiten en waardeketens invloed hebben op veel verschillende groepen mensen, en de verantwoordelijkheid om mensenrechten te respecteren strekt zich daarom breed uit. Ze heeft betrekking op werknemers - niet alleen directe werknemers, maar ook werknemers op contractbasis, uitzendkrachten en mensen die in waardeketens werken. Ze geldt ook voor consumenten en eindgebruikers, die erop vertrouwen dat bedrijven veilige, eerlijke en betrouwbare producten en diensten leveren. Dit strekt zich uit tot verantwoorde marketingpraktijken, wat betekent dat bedrijven misleidende beweringen moeten vermijden, het recht van de consument op accurate informatie moeten respecteren en ervoor moeten zorgen dat reclame geen schadelijke stereotypen versterkt of kwetsbare groepen zoals kinderen uitbuit. Ze omvat ook gemeenschappen die in de buurt van activiteiten wonen en die beïnvloed kunnen worden door landgebruik, vervuiling of andere bedrijfsactiviteiten. Tot slot moeten bedrijven speciale aandacht besteden aan kwetsbare groepen, waaronder vrouwen, inheemse volken, kinderen, migrantenarbeiders, mensen met een handicap en minderheden, die vaak onevenredig zwaar worden getroffen door bedrijfspraktijken.

Bij due diligence op het gebied van mensenrechten moet rekening worden gehouden met het genderperspectief en moet specifieke aandacht gaan naar de rechten van kinderen, waarbij moet worden erkend dat de risico's en gevolgen per leeftijd en geslacht kunnen verschillen. Zaken vanuit dit oogpunt bekijken kan bedrijven helpen bij het identificeren van verborgen of over het hoofd geziene schade en het ontwerpen van meer inclusieve en effectieve reacties.

Om deze risico's effectief te identificeren en aan te pakken, wordt van bedrijven verwacht dat ze op een zinvolle manier samenwerken met betrokken belanghebbenden en hun legitieme vertegenwoordigers. Het samenwerken met belanghebbenden is een centraal onderdeel van due diligence op het gebied van mensenrechten en helpt ervoor te zorgen dat bedrijfsbeslissingen worden geïnformeerd door het perspectief van degenen die mogelijk worden beïnvloed. Als dit goed gebeurt, kunnen bedrijven potentiële schade vroegtijdig identificeren, vertrouwen opbouwen en effectievere reacties ontwerpen.

België heeft zich geëngageerd om de internationale mensenrechtenverdragen die hierboven werden vermeld te respecteren, met inbegrip van de plicht om ervoor te zorgen dat deze rechten in de praktijk worden gerespecteerd, met name via binnenlandse wetten, staatsinstellingen en samenwerking met andere staten.

Voor bedrijven die in België actief zijn, worden veel van deze internationale verplichtingen al weerspiegeld in de nationale wetgeving. De Belgische grondwet garandeert een brede waaier van grondrechten en verbiedt discriminatie. Daarnaast heeft België uitgebreide wetten en regels uitgevaardigd met betrekking tot arbeidsrechten, gezondheid en veiligheid op het werk, gelijkheid en non-discriminatie, milieubescherming en consumentenrechten. Deze kaders vormen de wettelijke basis voor bedrijfsverantwoordelijkheid en -aansprakelijkheid in binnenlandse bedrijfsactiviteiten.

Belgisch Nationaal Actieplan Ondernemingen en Mensenrechten

In overeenstemming met de UNGP's keurde België in 2017 zijn eerste Nationale Actieplan (NAP) inzake Ondernemingen en Mensenrechten goed. Het NAP schetste maatregelen om verantwoordelijk zakelijk gedrag te bevorderen, de toegang tot rechtsmiddelen te verbeteren en de samenhang van het beleid tussen overheidsdepartementen te versterken. Het heeft ook geleid tot het creëren van hulpmiddelen om bedrijven en organisaties te helpen mensenrechten te begrijpen en in hun praktijken te verankeren:

• Dit instrumentarium voor mensenrechten dat gebruiksvriendelijke hulpmiddelen biedt om bedrijven en hun belanghebbenden te ondersteunen bij het implementeren van verantwoordelijkheden op het gebied van mensenrechten;
• Een brochure over toegang tot rechtsmiddelen in België, met een overzicht van de belangrijkste juridische en niet-juridische rechtsmiddelen die beschikbaar zijn voor slachtoffers van mensenrechtenschendingen.

In 2024 publiceerde België zijn tweede Nationale Actieplan, dat zal lopen tot 2029. Dit bijgewerkte NAP bouwt voort op de lessen van het eerste NAP en legt meer nadruk op het integreren van zorgvuldigheid op het gebied van mensenrechten in de bedrijfspraktijk, het ondersteunen van kmo's en het afstemmen op EU- en internationale ontwikkelingen zoals de CSDDD. Het schetst ook maatregelen om de beleidscoördinatie, de samenwerking met belanghebbenden en de toegang tot rechtsmiddelen te verbeteren.

Wetgevende ontwikkelingen

België heeft ook stappen ondernomen om zijn wettelijk kader te versterken. In april 2021 werd een wetsvoorstel ingediend om een zorgvuldigheidsplicht inzake mensenrechten in te voeren voor bedrijven die actief zijn in België. Hoewel dit voorstel niet werd aangenomen – in afwachting van de afronding van de CSDDD op EU-niveau – betekende het een sterke impuls om de nationale praktijk op één lijn te brengen met de internationale standaarden en de verantwoordingsplicht van bedrijven te vergroten.

Als EU-lidstaat is België nu verplicht om de CSDDD tegen juli 2027 om te zetten in nationale wetgeving. Dit zal wettelijk bindende due diligence-verplichtingen invoeren voor Belgische bedrijven. Van bedrijven die onder de richtlijn vallen, wordt verwacht dat ze hun beleid, processen en bestuursstructuren herzien en dienovereenkomstig aanpassen. Verdere nationale richtlijnen en uitvoeringsmaatregelen worden verwacht om bedrijven te helpen in de praktijk aan hun verplichtingen te voldoen.