Wat wordt er van bedrijven verwacht?

Internationale mensenrechtenverdragen zijn bindend voor staten die partij zijn, en de beschermde rechten zijn universeel, ondeelbaar, onderling afhankelijk en onderling verbonden. Wanneer België deze verdragen ratificeert, gaat het de verbintenis aan om "passende maatregelen van wetgevende, gerechtelijke, administratieve of andere aard te nemen om de uitoefening van de vermelde rechten te waarborgen voor alle personen die onder hun rechtsbevoegdheid vallen".

Bijgevolg moet België de mensenrechten beschermen tegen handelingen of nalatigheden van zijn eigen agenten en tegen schadelijke handelingen of nalatigheden van privéorganisaties en personen. Daarom moet het land zijn eigen activiteiten en die van particuliere organisaties binnen zijn jurisdictie reguleren.

België is aansprakelijk als zijn agenten de mensenrechten negatief beïnvloeden. Het is ook aansprakelijk als het geen gebruik maakt van regelgeving en gedwongen tenuitvoerlegging om te voorkomen dat privéorganisaties binnen zijn jurisdictie de mensenrechten negatief beïnvloeden.

De staat is de hoofdverantwoordelijke voor de naleving, bescherming en verwezenlijking van de mensenrechten van alle personen in zijn jurisdictie en heeft concrete plichten die voortvloeien uit de internationale en nationale regels en normen. Bijgevolg moet de staat de nodige maatregelen nemen om te voorkomen dat de handelingen of nalatigheden van zijn agenten of privéorganisaties en personen nadelige gevolgen kunnen hebben voor de mensenrechten. Deze verplichtingen kunnen concreet gemaakt worden door het beleid en door wetgevende, administratieve of gerechtelijke handelingen.

De verplichtingen van de staat ten overstaan van zijn eigen entiteiten en agenten

• Ervoor zorgen dat zij de verplichtingen van de staat inzake de mensenrechten kennen en naleven wanneer ze hun eigen activiteiten uitvoeren, en dit door hen te informeren, op te leiden en voortdurend te ondersteunen.
• Nagaan of zijn beleidsinitiatieven, afspraken en overeenkomsten de mensenrechten niet nadelig beïnvloeden. Indien nodig effectbeoordelingen van mensenrechten aanvragen en uitvoeren om na te gaan of er effectieve of potentiële conflicten zijn tussen zijn beleidsinitiatieven en overeenkomsten enerzijds en de mensenrechtenwetgeving anderzijds. Als uit de effectbeoordeling blijkt dat er een risico is dat de mensenrechten nadelig beïnvloed worden, de nodige maatregelen nemen om deze negatieve gevolgen aan te pakken.
• Wetgevende, administratieve of gerechtelijke maatregelen nemen om de mensenrechten te beschermen, en effectieve oplossingen voorzien, economische stimulansen aanbieden of met privéorganisaties alleen overeenkomsten sluiten als zij hun verantwoordelijkheden op het gebied van mensenrechten op zich nemen.
• Licenties, subsidies, verzekeringen, economische stimulansen, contracten voor overheidsopdrachten, exportkredieten en andere vormen van staatssteun intrekken als bewezen is dat ze betrokken zijn bij de schending van de mensenrechten.
• Lacunes op het vlak van naleving en informatieverstrekking wegwerken.
• De strijd aanbinden tegen de corruptie.
• De naleving van de mensenrechten bij PPP's en privatiseringsprocessen consolideren door universele dekking, continuïteit en haalbaarheid van de dienst en gebruikersparticipatie te garanderen.
• Intellectuele eigendomsrechten beschermen zonder andere mensenrechten te schenden, zoals het recht om te genieten van de voordelen van wetenschappelijke vooruitgang, toegang tot essentiële geneesmiddelen of tot productieve bronnen, of het recht van inheemse volkeren op hun traditionele kennis en genetische bronnen.
• Ervoor zorgen dat de agentschappen voor ontwikkelingssamenwerking, betrokken ministeries, exportfinancieringsinstellingen enz. de nodige mechanismen implementeren om te controleren of hun activiteiten en de activiteiten van organisaties die met overheidsmiddelen worden gesteund, in overeenstemming zijn met de mensenrechten en het humanitair recht. Dit kan door checklists of indicatoren op te stellen of databanken te creëren die door publieke en privéorganisaties geraadpleegd kunnen worden om na te gaan welke mensenrechten bedreigd worden, welke risicozones er zijn en welke de potentiële partners zijn.

Verplichtingen van de staat in verband met privéorganisaties

• De activiteiten en mensenrechtenverplichtingen reguleren van privéorganisaties die in zijn jurisdictie actief zijn, en de naleving van de verplichtingen afdwingen als dat niet vrijwillig gebeurt. Dit kan bereikt worden door passende zorgvuldigheid en/of effectbeoordeling te eisen vooraleer een licentie, label of economische stimulans wordt toegekend. Dit kan ook uitgebreid worden tot de waardeketens van deze organisaties.
• Erop toezien dat en controleren of organisaties en spelers hun verplichtingen inzake mensenrechten nakomen.
• Toegang verschaffen tot kennis en informatie over mechanismen om verplichtingen inzake mensenrechten na te komen.
• De belangen van organisaties in acht nemen, maar binnen de grenzen van de internationale en nationale regels en normen inzake mensenrechten.
• De impact beoordelen van de activiteiten van privéorganisaties van lokale gemeenschappen en ervoor zorgen dat de belanghebbenden bijdragen.
• Ingrijpen wanneer het risico groot is dat de activiteiten van privéorganisaties ernstige nadelige gevolgen hebben voor de mensenrechten. Bijvoorbeeld door goederen en/of diensten die voor de consument schadelijk kunnen zijn, te beperken, een behoorlijk minimumloon te bepalen, genderdiscriminatie te verbieden, enz.
• Organisaties ertoe aanzetten om rapportage-instrumenten te implementeren als deze informatie bevatten over effectief of potentieel gevaar voor nadelige gevolgen voor de mensenrechten, en over de manier waarop die aangepakt worden. Deze rapportagesystemen moeten op hun beurt in overeenstemming zijn met de regelgeving voor gegevensbescherming.
• Organisaties helpen als ze hun belanghebbenden raadplegen of procedures voor passende zorgvuldigheid of effectbeoordeling toepassen in conflictzones; extra begeleiding voorzien voor organisaties voor wat betreft hun plichten en het risico dat de mensenrechten ernstig geschonden worden.
• Overheidssteun aan organisaties die betrokken zijn bij grove mensenrechtenschendingen, weigeren en intrekken en klachtenmechanismen invoeren om feedback te krijgen over effectief of mogelijk getroffen personen.

Verplichtingen van de staat met betrekking tot andere staten

• In staat zijn om toezicht te houden op de mensenrechten, na te gaan of deze organisaties niet betrokken zijn bij grove mensenrechtenschendingen.
• Druk uitoefenen op eigen organisaties opdat ze de regels en normen inzake de mensenrechten in de gastlanden naleven. Dit kan door concrete waakzaamheidsverplichtingen op te leggen voor organisaties met hoofdkantoor op hun grondgebied, in verband met hun eigen waardeketens; overleg met belanghebbenden in de hand werken; internationale samenwerkingsovereenkomsten afsluiten om belastingontduiking of transfer pricing-strategieën te voorkomen.
• Buitensporige bescherming van het bankgeheim en lakse regels voor vennootschapsbelasting vermijden.

België heeft zich geëngageerd om de internationale mensenrechtenverdragen die hierboven werden vermeld te respecteren, met inbegrip van de plicht om ervoor te zorgen dat deze rechten in de praktijk worden gerespecteerd, met name via binnenlandse wetten, staatsinstellingen en samenwerking met andere staten.

Voor bedrijven die in België actief zijn, worden veel van deze internationale verplichtingen al weerspiegeld in de nationale wetgeving. De Belgische grondwet garandeert een brede waaier van grondrechten en verbiedt discriminatie. Daarnaast heeft België uitgebreide wetten en regels uitgevaardigd met betrekking tot arbeidsrechten, gezondheid en veiligheid op het werk, gelijkheid en non-discriminatie, milieubescherming en consumentenrechten. Deze kaders vormen de wettelijke basis voor bedrijfsverantwoordelijkheid en -aansprakelijkheid in binnenlandse bedrijfsactiviteiten.

Belgisch Nationaal Actieplan Ondernemingen en Mensenrechten

In overeenstemming met de UNGP's keurde België in 2017 zijn eerste Nationale Actieplan (NAP) inzake Ondernemingen en Mensenrechten goed. Het NAP schetste maatregelen om verantwoordelijk zakelijk gedrag te bevorderen, de toegang tot rechtsmiddelen te verbeteren en de samenhang van het beleid tussen overheidsdepartementen te versterken. Het heeft ook geleid tot het creëren van hulpmiddelen om bedrijven en organisaties te helpen mensenrechten te begrijpen en in hun praktijken te verankeren:

• Dit instrumentarium voor mensenrechten dat gebruiksvriendelijke hulpmiddelen biedt om bedrijven en hun belanghebbenden te ondersteunen bij het implementeren van verantwoordelijkheden op het gebied van mensenrechten;
• Een brochure over toegang tot rechtsmiddelen in België, met een overzicht van de belangrijkste juridische en niet-juridische rechtsmiddelen die beschikbaar zijn voor slachtoffers van mensenrechtenschendingen.

In 2024 publiceerde België zijn tweede Nationale Actieplan, dat zal lopen tot 2029. Dit bijgewerkte NAP bouwt voort op de lessen van het eerste NAP en legt meer nadruk op het integreren van zorgvuldigheid op het gebied van mensenrechten in de bedrijfspraktijk, het ondersteunen van kmo's en het afstemmen op EU- en internationale ontwikkelingen zoals de CSDDD. Het schetst ook maatregelen om de beleidscoördinatie, de samenwerking met belanghebbenden en de toegang tot rechtsmiddelen te verbeteren.

Wetgevende ontwikkelingen

België heeft ook stappen ondernomen om zijn wettelijk kader te versterken. In april 2021 werd een wetsvoorstel ingediend om een zorgvuldigheidsplicht inzake mensenrechten in te voeren voor bedrijven die actief zijn in België. Hoewel dit voorstel niet werd aangenomen – in afwachting van de afronding van de CSDDD op EU-niveau – betekende het een sterke impuls om de nationale praktijk op één lijn te brengen met de internationale standaarden en de verantwoordingsplicht van bedrijven te vergroten.

Als EU-lidstaat is België nu verplicht om de CSDDD tegen juli 2027 om te zetten in nationale wetgeving. Dit zal wettelijk bindende due diligence-verplichtingen invoeren voor Belgische bedrijven. Van bedrijven die onder de richtlijn vallen, wordt verwacht dat ze hun beleid, processen en bestuursstructuren herzien en dienovereenkomstig aanpassen. Verdere nationale richtlijnen en uitvoeringsmaatregelen worden verwacht om bedrijven te helpen in de praktijk aan hun verplichtingen te voldoen.

Duurzame overheidsopdrachten moeten het recht op een gezonde omgeving, de sociale en arbeidsrechten en de kinderrechten waarborgen en systematische schendingen van de mensenrechten, zoals moderne slavernij, aanpakken.

In de EU en België moeten overheidsopdrachten duurzaam zijn en die duurzaamheid geldt voor alle aanbestedende diensten, dat wil zeggen de staat, de gewestelijke of lokale overheden, de publiekrechtelijke instellingen en verenigingen, de instellingen die overheidsdiensten verstrekken en activiteiten verrichten, of die een verwante concessie hebben, en, in sommige gevallen, bouwactiviteiten uitvoeren. De Belgische wet zet het EU-kader voor duurzame overheidsopdrachten om in wetten en definieert de drie pijlers voor duurzame overheidsopdrachten als volgt:

• milieubescherming in openbare diensten,
• bescherming van waardige werkomstandigheden en groene banen, en
• bevordering van de mededingingsregels.

Ambtenaren, aannemers en belanghebbenden moeten informatie en een opleiding krijgen over de beginselen en streefdoelen van duurzame ontwikkeling om hun organisatorisch vermogen te verbeteren. Deze beginselen en streefdoelen moeten ook verspreid worden via de toeleveringsketens van in België actieve organisaties, die op hun beurt de naleving ervan moeten controleren en afdwingen.

De Belgische wetgeving verwijst expliciet naar het internationale kader waarmee bij overheidsopdrachten rekening moet worden gehouden, zoals de acht kernverdragen van de IAO en andere toepasselijke verdragen die het recht op een gezonde omgeving beschermen.

Mechanismen voor de implementatie en evaluatie van duurzame overheidsopdrachten

De staat heeft specifieke verplichtingen met betrekking tot duurzaam inkopen. Hij kan ook duurzame inkooppraktijken promoten en objectieve beoordelingsmechanismen invoeren. Aanbestedende diensten zijn verplicht om organisaties uit te sluiten waarvan aangetoond kan worden dat ze hun milieu- of sociale verplichtingen niet zijn nagekomen. Deze eisen kunnen ook in de uitvoeringsvoorwaarden van het contract en als gunningscriterium worden opgenomen. Deze gevallen worden expliciet genoemd in de wet:

• de aanbestedende overheid heeft na inspectie van de arbeids- of milieuaspecten vastgesteld dat "de voorgestelde abnormaal lage prijs of kost" maar haalbaar is op manieren die niet voldoen aan de dwingende wetgeving op sociaal, arbeids- of milieugebied. Deze verplichting moet ook gelden voor onderaannemers.
• de organisatie werd door een definitief strafvonnis veroordeeld voor overtreding van de sociale, arbeids- of milieuregels. Als het misbruik geen strafbaar feit is, is de uitsluiting discretionair.
• de organisatie is door een definitief vonnis veroordeeld voor kinderarbeid, mensenhandel of tewerkstelling van onderdanen van derde landen met een onrechtmatige immigratiestatus.

Een ander mechanisme ter bevordering van duurzame inkooppraktijken is de bepaling van gunningscriteria en voorwaarden voor de uitvoering van contracten, zoals de eis om een van de volgende elementen voor te leggen: label of oorsprongsaanduiding, bewijs van een antidiscriminatiebeleid en -procedures, milieubenchmarks, passende zorgvuldigheid en transparantie van de toeleveringsketen, bewijs van naleving, rapportering en monitoring van beleidsvormen, praktijken en procedures inzake duurzame ontwikkeling, mensenrechten, klimaatverandering, enz.

Richtsnoeren en initiatieven voor duurzame overheidsopdrachten

Op internationaal, Europees en nationaal niveau werden verschillende publieke en privé-initiatieven opgezet om aanbestedende overheden richtsnoeren te verschaffen inzake de implementatie van duurzame praktijken. Enkele voorbeelden: het One Planet Network (een partnerschap met meerdere belanghebbenden dat tijdens de VN-Wereldtop over duurzame ontwikkeling werd goedgekeurd en het tienjarige kader van programma's inzake duurzame consumptie en productie moet implementeren (het Belgische Fair Trade Advocacy Office maakt hier deel van uit)); het Procura+ Network (dat overheden ondersteunt bij de implementatie van duurzaam inkopen en waarvan bpost group (het grootste postbedrijf van België), de Vlaamse en Waalse regering en de stad Gent lid zijn); ICLEI - Local Governments for Sustainability (wereldwijd netwerk van steden, gemeenten en regio's dat duurzame ontwikkeling promoot en daarbij de klemtoon legt op de wereldwijde stedelijke bevolking); het Global Lead City Network on Sustainable Procurement (netwerk van steden dat duurzame consumptie en productie, hulpbronnenefficiëntie, lage koolstofuitstoot en sociale verantwoordelijkheid bij inkoopprocessen promoot en waar Gent deel van uitmaakt); de UNEP Guidelines for Social Life Cycle Assessment of Products (2009); ISO 20400 over duurzaam inkopen; Buying Social: A Guide to Taking Account of Social Considerations in Public Procurement (Europese Commissie, 2021); Buying Green! - A Handbook on Green Public Procurement (Europese Commissie, 3e editie, 2016); en Guide des achats durables/Gids voor duurzame aankopen (website van het Belgische federaal programma voor duurzame ontwikkeling, bedoeld voor organisaties die aan openbare aanbestedingsprocedures meewerken).

Dit zijn enkele noemenswaardige initiatieven op nationaal en gewestelijk niveau: het Vlaamse Vizier 2030 (doelstellingenkader gelinkt aan Vision 2025); de "Praktijkgids over aankopen met sociale impact" (bedoeld om lokale en gewestelijke overheden te begeleiden als ze de sociale impact van inkopen moeten beoordelen; klemtoon op de vele voordelen van de implementatie van duurzame praktijken); "Toolbox Sociaal Verantwoorde Werkkledij: Een gids voor publieke aankopers" (voor wie betrokken is bij de aankoop van werkkledij voor overheidsinstellingen, ziekenhuizen en de politie) en de Waalse gids voor overheden van het gewest die openbare inkooppraktijken implementeren" Achats publics durables (Boite à outils)".

PPP's zijn langetermijncontracten tussen de publieke en de private sector waarin overheidsmiddelen worden geïnvesteerd om diensten van algemeen belang te financieren die door private of gemengde organisaties worden verstrekt. Duurzame PPP's kunnen dezelfde inkoopmechanismen implementeren: labels, rapporteringssystemen, hulpbronefficiëntie en eerlijke handel verplichten, gevaarlijke stoffen verbieden, afval en vervuiling tot een minimum beperken, schone technologie en deelname van de kmo's nastreven en de strijd aanbinden tegen mensenhandel.

EU-wetten definiëren diensten van economisch belang als activiteiten die door de overheid worden beschouwd als belangrijk voor de burgers en waarvoor tussenkomst van de staat vereist is, zoals voor energie, watervoorziening, transportnetwerken, postdiensten en sociale diensten. Een belangrijk voorbeeld op het gebied van energie-efficiëntie is BELESCO, de Belgische vereniging van energiedienstenbedrijven (ESCO's), die de voornaamste belanghebbenden in deze sector samenbrengt om energie-efficiëntie en hernieuwbare energie te promoten.

De klemtoon moet gelegd worden op het feit dat, wat privatiseringen betreft, de verplichtingen van een staat op het vlak van mensenrechten altijd gelden. Commentaar bij het vijfde beginsel van de UNGP bijvoorbeeld illustreert dat de verplichting van de staat om op het vlak van mensenrechten voor gepast toezicht te zorgen, ook na de privatisering blijft bestaan.

Er werden verschillende labels gelanceerd als een mechanisme om organisaties ertoe te bewegen om aan te tonen dat ze in kernsectoren voldoen. De labels houden verband met de naleving van mensenrechten; ze moeten specifieke rechten vrijwaren, zoals het recht op gelijkheid en non-discriminatie, sociale rechten, consumentenrechten, het recht op gezondheid en het recht op een gezonde omgeving. Labels kunnen ook gebruikt worden als vereiste om aan openbare aanbestedingsprocedures deel te nemen. Als labels ten onrechte werden toegekend, moet de bevoegde autoriteit de nodige maatregelen nemen om de situatie recht te zetten en de veroorzaakte schade vast te stellen. België heeft een aantal labels ingevoerd met betrekking tot de naleving van de mensenrechten, hoewel er geen informatie beschikbaar is over hun reikwijdte en effectiviteit. Het Ecolabel bijvoorbeeld, dat wordt toegekend door de Directie Milieu van de Federale Overheidsdienst (FOD) Volksgezondheid, garandeert dat de labelhouder voor consumenten milieuvriendelijke producten op de markt brengt.

Richtlijnen in verband met labels

Het Milieubeheer- en milieuauditsysteem (EMAS) werd door de Europese Commissie ingevoerd via de specifieke EMAS-verordening om organisaties te helpen om hun milieuprestaties te verbeteren, energie te besparen en hulpbronnen optimaal te gebruiken. De EMAS-gebruikersgids (2023) helpt gebruikers bij de implementatie van de EMAS-verordening.

De NGO ECONOSO stelde de richtlijn "Les labels sous la loupe! Guide de défrichage pour éco-consommateur" op. Deze Gids helpt consumenten om in België gebruikte labels te identificeren en om te begrijpen of de labelhouder het milieu, de volksgezondheid en de arbeidsrechten respecteert wanneer hij gelabelde goederen produceert, of het label alleen om marketingredenen gebruikt.

Dit instrument verwijst naar effectbeoordelingen die de staat uitvoert om na te gaan welke op het vlak van mensenrechten de effectieve of potentiële risico's zijn van overheidsbeleidsinitiatieven, overeenkomsten of economische activiteiten die met overheidsmiddelen worden gesteund of een hoog risico inhouden voor de samenleving; verder moet het instrument de belanghebbenden hierover informeren.

Milieueffectbeoordelingen (MEB's)

MEB's zijn bedoeld om na te gaan wat de mogelijke milieueffecten zijn van risicovolle activiteiten. EU-lidstaten moeten MEB's houden voor activiteiten met significante gevolgen voor het milieu. Als een organisatie deze activiteiten wil uitvoeren, moet ze hiervoor bij de lokale of gewestelijke overheid een milieuvergunning aanvragen. Belanghebbenden moeten commentaar kunnen leveren op de resultaten van MEB's. De uiteindelijke beslissing moet openbaar gemaakt worden, zodat burgers bij de bevoegde rechtbanken of instanties beroep kunnen aantekenen. Grensoverschrijdende MEB's moeten worden uitgevoerd wanneer een in België uitgevoerde activiteit een negatief milieueffect kan hebben in een ander land. De EU en België hebben verschillende instrumenten ontwikkeld om overheidsinstanties te helpen bij hun MEB's en aanverwante zaken.

Dit zijn enkele van deze instrumenten op binnenlands niveau: REACH Belgium (gecreëerd om de EU-verordening met betrekking tot de elektronische registratie, evaluatie en autorisatie van chemische stoffen door Belgische bevoegde overheden, te implementeren en zo het milieu en de volksgezondheid te beschermen); het Burgemeesterconvenant van de Vlaamse Regering (helpt lokale en provinciale overheden bij de implementatie van milieubeschermingsmaatregelen die onder hun bevoegdheid vallen); de online Navigator Wetgeving Leefmilieu, Natuur en Energie (een instrument van de Vlaamse Regering dat informatie verstrekt over de geldende milieuwetgeving en tools bevat om deze te implementeren); Credendo, een kredietverzekeringsgroep die een brede waaier van producten met een wereldwijde dekking aanbiedt.

Op Europees niveau zijn de drie richtsnoeren voor milieueffectbeoordeling van projecten inzake screening, scoping en opstelling van rapporten van milieueffectbeoordelingen relevant, net zoals de vereisten die met de GDPR voor effectbeoordelingen werden ingevoerd. De Herziene richtsnoeren en toolbox van de EU bevat richtlijnen voor effectbeoordelingen, checklists van grondrechten en andere verwante aangelegenheden, zoals arbeidsomstandigheden, gevolgen voor de volksgezondheid, territoriale impact en overleg met de belanghebbenden.

Beoordeling van de impact van handels- en investeringsovereenkomsten op de mensenrechten

Op internationale schaal bieden de UN Guiding Principles on Human Rights Impact Assessments of Trade and Investment Agreement een routekaart die staten kunnen gebruiken als ze over dergelijke overeenkomsten onderhandelen; bovendien worden hier de bestaande wettelijke en politieke procedures om ze te beoordelen, systematisch voorgesteld. Verschillende instrumenten die corruptie aanpakken, zoals: het Verdrag inzake de strafrechtelijke bestrijding van corruptie van de Raad van Europa, het Aanvullend Protocol bij het Verdrag inzake de strafrechtelijke bestrijding van corruptie, het Burgerrechtelijk verdrag inzake corruptie, de Aanbeveling van het Comité van Ministers van de Raad van Europa aan de lidstaten in verband met de wettelijke regeling van lobbyactiviteiten in de context van besluitvorming door de overheid, het Verdrag van de OESO inzake de bestrijding van omkoping van buitenlandse ambtenaren in internationale zakelijke transacties en de verwante Aanbevelingen van de Raad 2021 zijn eveneens relevant voor staten die onderhandelen op het vlak van handel en investeringen.